25 maja 2019. imieniny: Grzegorz, Urban, Magda POCZTA ARCHIWUM (poprzedni serwis WWW)
| Czcionka:   A+ A-
kontrast
  
Aktualności
„Porzucone menory” – reportaż o społeczności żydowskiej w Ożarowie

Panna na niedźwiedziu

Historia Żydów na ziemiach polskich liczy ponad tysiąc lat. Były w niej długie okresy religijnej tolerancji i pomyślnej koniunktury dla krajowej wspólnoty żydowskiej, ale również niemal całkowita eksterminacja przez nazistowskie Niemcy podczas okupacji Polski.

Historia Ziemi kieleckiej ma w dużym stopniu swój udział w historii społeczności żydowskiej w Polsce. Jedną ze znaczących miejscowości, w którym kroniki odnotowują ważną rolę Żydów w jej dziejach jest Ożarów, miasto i gmina położone w powiecie opatowskim ok. 90 km na południowy-wschód od Kielc.

Początki miasteczka Ożarowa są powiązane ściśle z rodziną szlachecką Ożarowskich, od której nazwiska miasto zostało nazwane Ożarowem. Herbem jest znak rodowy Ożarowskich „Rawicz”, a przedstawia pannę w koronie z włosami rozpuszczonymi, ubrana w czerwoną lub białą sukienkę, siedzi ona na czarnym, biegnącym w lewą stronę niedźwiedziu zaś ręce ma podniesione do góry.  

W roku 1616 jest pierwsza wzmianka o mieszkającej w Ożarowie ludności żydowskiej liczący wtedy 57 Żydów i z tego właśnie okresu pochodzi cmentarz żydowski zwany kirkutem, na którym znajdują się dobrze zachowane po dziś dzień nagrobki.  

Sto lat później miasto odwiedza król Stanisław August Poniatowski, które liczyło wtedy 1429 mieszkańców z przewagą ludności żydowskiej. Tak więc, kroniki podają, że Ożarów liczył wtedy 1005 Żydów co stanowiło 70 procent społeczności, zaś 424 wyznawców religii katolickiej. Żydzi zajmowali się handlem, rzemiosłem oraz trudnili lichwą. Istniała już wtedy gmina żydowska zwana kahałem i żydowski dom modlitwy zwany synagogą.  

Prosperity czasów przedwojennych  

Jest rok 1915. Józef Piłsudski wraz z Brygadą Legionów wkracza do Ożarowa, który w tamtym czasie stracił prawa miejskie i stał się osadą. Nasz przywódca oraz legioniści stoczyli potyczkę z oddziałami rosyjskimi i zmusili ich do opuszczenia osady. Na nieszczęście, wycofujący się Rosjanie całkowicie spalili Ożarów, a z pożaru ocalało jedynie 5 budynków. Jednak, Ożarowianie pieczołowicie przystępują do odbudowy miejscowości. W roku 1921 odnotowano 2258 mieszkańców żydowskich. Istniała wtedy wytwórnia lemoniady, mydlarnia oraz młyn.  

Miasto mocno się rozwija gospodarczo, by w końcu lat 30-tych XX wieku stać się poważnym ośrodkiem handlu i drobnego rzemiosła, na targi, jarmarki i odpusty zjeżdżają mieszkańcy okolicznych gmin, swoje usługi proponują liczni stolarze, kowale, szewcy, krawcowi, piekarze i fryzjerzy.  

Wojna

Jest rok 1942, trwa II wojna światowa. W czerwcu tego roku Żydzi z Ożarowa oraz przybyli z okolicy otrzymują zakaz opuszczania terenu osady, tworzy się getto, do którego przywiezieni zostają Żydzi z okolic, m.in. z Tarnobrzega, Włocławka, Łodzi, Radomia, a nawet z Wiednia. Wkrótce Żydzi dostają opaski z gwiazdą Dawida. Identycznymi symbolami oznaczono sklepy, warsztaty rzemieślnicze i inne przedsiębiorstwa będą w posiadaniu Żydów. Zablokowano konta i depozyty bankowe, skrytki i schowki w instytucjach kredytowych, pozbawiając ich tym samym wszelkich praw oraz podstaw do materialnego bytu. Pozbawiono zasiłków dla bezrobotnych, emerytalnych i rent inwalidzkich.  Powstaje policja żydowska, która pod okiem okupanta pilnuje porządku i przygotowuje Żydów do wywozu na roboty i do obozów koncentracyjnych.  

Jest jesienny dzień 10 października, miasteczko zostaje otoczone przez Niemców. Żydzi zostają powyciągani z domów i zebrani na rynku. Słabszych ładowano do ciężarówek i na furmanki lub mordowano. Z silniejszych uformowano dwie kolumny i poprowadzono na stację do pobliskich Jasic, skąd zostali wywiezieni do obozu zagłady w Treblince.

Żydzi zostali wymazani z ożarowskiego pejzażu… 

Menory w błocie 

Jak wynika z opowiadań napotkanych starszych osób, podczas deportacji ulice, rynek, chodniki usiane były ciałami pomordowanych Żydów. Obok leżą porozrzucane menory, które wypadają z toreb, w których rodzina próbowała spakować chociaż część swojego dobytku przed wywózką na nieuniknioną śmierć.

Kuropatwy 

Czy widział Pan kuropatwy – pyta się Żyd mieszkańca Ożarowa, akcentując na ‘r’. Otóż, legenda miejska głosi, że jeśli z okolic wyginą kuropatwy, również ludność żydowska wyginie. Tuż przed wojną zniknęły wszystkie kuropatwy z okolicy Ożarowa… 

Dziedzictwo 

Cmentarz w Ożarowie znajdujący w południowej części miasta niedaleko cmentarza katolickiego liczy prawie 400 lat i jest jednym z niewielu tak dobrze zachowanych cmentarzy żydowskich w Polsce. Mur otaczający cmentarz został zniszczony podczas II wojny światowej, a liczne kamienie cmentarne Niemcy wykorzystali do budowy oddalonych o 15 kilometrów fortyfikacji.  

10 lat temu powstała grupa OCRP - Ożarów Cemetery Restoration Project - Projekt Odnowy Cmentarza Żydowskiego w Ożarowie, która zbierając fundusze od byłych mieszkańców Ożarowa podołała odbudować mur oraz bramę wejściową. Zaś wszystkie z 81 macew zostało skatalogowanych tworząc listę zmarłych. We wrześniu tego roku, zakończono budowę ohelu. Ohel to niewielki żydowski grobowiec murowany lub drewniany, posiadający najczęściej prosty kształt prostopadłościanu o dachu półkolistym lub dwuspadowym, który wznosi się nad grobami wybitnych rabinów lub cadyków oraz ich męskich potomków. Wewnątrz ohelu zwykle znajduje się nagrobek, tak też jest w przypadku tej konstrukcji na ożarowskim kirkucie.

Nagrobki z nieczytelnymi tekstami inskrypcji hebrajskich skatalogowano na podstawie starannie rzeźbionych, charakterystycznych symboli nagrobkowych, takich jak m.in.:

Cohanim – dwie ręce w geście błogosławieństwa,

Leviim – woda wylewająca się z dzbana

oraz symboli odnoszących się do mężczyzn jak stos ksiąg na półce, lew, drzewo oraz do kobiet – wyciągnięta ręka z monetami, świecznik albo świece.  

Zgodnie z ówczesnym zwyczajem na nagrobkach nie ma nazwisk, jest wyłącznie imię zmarłego lub zmarłej i imię ojca.  

Pogrzeb u Żydów był okresem wielkiej rozpaczy i szlochów. Na ceremonię przychodził rabin i najbliższa rodzina, natomiast bogatsi Żydzi wynajmowali jedną lub dwie płaczki. Jedno z wierzeń mówi, że kopiący grób nie wchodzili do środka, bo oznaczałoby to śmierć. Dlatego też groby nie były głębokie i szerokie. Ciało zmarłego układano na wiązce słomy, zapalano przy jego głowie świecę, co było symbolem duszy zmarłego, następnie zwłoki myto, namaszczano oliwą i zawijano w całun. Na drewnianych marach zanoszono ciało na cmentarz i chowano. Na nagrobkach składano zapisane karteczki z prośbą o wstawiennictwo i kamyczki, symbolizujące miejsca pochówku.

Świątynia  

Najważniejszym miejscem dla społeczności żydowskiej była bożnica nazywana synagogą, stanowiąca miejsce gdzie skupiało się życie religijne i społeczne. W świątyni na ścianie zwróconej w stronę Jerozolimy znajdował się schowek na otoczoną kultem Torę, na środku pomieszczenia modlitewnego umieszczona była bima, czyli podwyższenie z pulpitem, z którego odczytywano Pismo Święte.  

Przywódcą życia religijnego był rabin, człowiek uczony, znawca pism i religii, posiadający potwierdzenie ukończenia jesziwy, dawało mu to prawo nauczania i rozstrzygania spornych kwestii religijnych prawa żydowskiego. Stał na czele gminy, zatwierdzał ustawy gminne, kontrolował prawidłowość przeprowadzania wyborów do władz gminy, dawał śluby, nakładał klątwy, przewodniczył rozprawom sądowym. Pobierał opłaty od ślubów, pogrzebów, rozwodów.

Synagoga w Ożarowie po II wojnie stała się siedzibą kina, które działało aż do lat 90tych ubiegłego wieku. Obecnie mury synagogi, która straciła swoją dawną urodę mieszczą sklep AGD. Obok stała do czasów wojny szkoła żydowska, obecnie nieistniejąca.  

Nie ma dziś Żydów w Ożarowie i poza budynkiem starej synagogi i kilkoma domami, które należały kiedyś do Żydów, głównie w obrębie rynku, kirkut jest jedynym materialnym śladem „małego żydowskiego miasteczka”, które było…  

Kibuc to swoista wspólnota gospodarcza, w którym ziemia i środki produkcji są własnością wspólną. Ideowym podłożem powstawania kibucu jest połączenie syjonizmu z socjalizmem; wśród celów funkcjonowania kibucu ważne było przekształcenie świadomości Żydów poprzez nauczenie ich pracy fizycznej na roli oraz walki w obronie wspólnoty. Mieszkańcy kibucu nie mają własnego majątku, zaś posiadają równe prawa i obowiązki. Kibuce odegrały znaczącą rolę przy tworzeniu państwa Izrael i nadal odgrywają ważną rolę w narodowej gospodarce.

Judaizm jest kulturą aikoniczną, stąd sztuka żydowska unika figuracji, szczególnie podobizn rzeźbiarskich, chętnie za to posługuje się ornamentem. Skłania się do abstrakcji. Dlatego też cmentarz żydowski różni się od cmentarzy chrześcijańskich, nie spotyka się więc na kirkutach rzeźb. Formy architektoniczne tradycyjnych nagrobków, tzw. stelli lub macew są z reguły prostymi płytami kamiennymi z piaskowca, chętnie zdobionymi bogatą ornamentyką, również abstrakcyjną.  

Źródła:

Korzystałam z informacji z monografii „Ożarów Dzieje Miasta i Gminy” pod redakcją Feliksa Kiryka; Kraków 2009;

oraz artykułów w periodyku „Ożarów” (2003 do 2010 r.) oraz wysłuchawszy opowieści obecnych mieszkańców napotkanych na rynku.  

Fotografie pochodzą z projektu „Drugi wymiar”, który jest próbą ilustracji konfrontacji rzeczywistości obecnej oraz przeszłej przy pomocy symboliki żydowskiej. Fotoreportaż wykonany na Kirkucie w Ożarowie.

Opracowanie tekstu oraz fotografie: Magdalena Wolff



 Skan oryginalnego artykułu zamieszczonego w Informatorze Kulturalnym Wici.Info (1MB - PDF)
Odwiedzin: 769
« powrót
  
Urząd Miejski tel. +48 15 86-10-700
+48 15 86-10-701
+48 15 86-10-702
+48 15 86-11-137
fax. +48 15 86-11-136
urzad@ozarow.pl
BURMISTRZ OŻAROWA Marcin Majcher zaprasza
Biuletyn Informacji Publicznej Miasta i Gminy Ożarów
SONDA
Jakiego rodzaju źródłami energii odnawialenej jesteś zainteresowany?
Kolektory słoneczne.
Elektrownie wiatrowe.
Źródła geotermalne.
Nie jestem zainteresowany.
zobacz wyniki
MIASTA PARTNERSKIE:
 
Krościenko
 
Spisska Bela
 
Halicz  

<<   Maj   >>
NiPoWtŚrCzPtSo
1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31

MAPA SERWISU
STATYSTYKA

URZĄD Miejski w Ożarowie

ul. Stodolna 1, 27-530 Ożarów
tel: (15) 86-11-137, 86-11-183, 86-10-700...02
fax: (15) 86-11-136
urzad@ozarow.pl

GODZINY URZĘDOWANIA

pon-pt       7:00 - 15:00

adres elektronicznej
skrzynki podawczej epuap:

/48t3u9muwj/skrytka


TERYT: 260605